Kruiden in druk

Het schrijven over kruiden en hun uit­werking op het menselijk lichaam ein­digde niet met Hippocrates en Aristote­les (de 'vader der geneeskunde'). Aristo­teles legde de grondslag voor de natuur­filosofie, die alle levende wezens - ook de planten - een ziel toekent. De Griekse geleerde Dioscorides schreef een krui­denboek: 'De Materia Medica Libri Quinque'. Daarin legde hij de genees­krachtige werking vast van zo'n 600 kruiden die hij tijdens zijn reizen als le­gerarts leerde kennen. Tot in de middel­eeuwen bleef dit kruidenboek in ge­bruik.

Het eerste gedrukte kruidenboek zag in 1472 in Keulen, het licht. Zes jaar later werd 'De Vegetabilis' van de bisschop en wijsgeer Albertus Magnus gedrukt. Het werk, dat dateerde van vóór 1256, was voornamelijk gebaseerd op de ideeën van Aristoteles. In hetzelfde jaar verscheen een editie van de werken van Dioscorides.

Tot de eerste originele ge­drukte kruidenboeken behoort een boek dat in 1485 in Mainz verscheen. Het is waarschijnlijk geschreven door een wel­gesteld en bereisd man, in samenwer­king met een geneeskundige uit Frank­furt. Het boek was (met houtsneden) geïllustreerd. In Engeland in 1525 ver­scheen het beroemd geworden 'Banckes' Herball', waarschijnlijk een gedrukte uitgave van een middeleeuws hand­schrift. De Londense uitgever deelde bij het verschijnen mee: 'lmprynted by me

Rycharde Banckes, dwellynge in Lon­don, a lytel fro ye Stockes in ye Pultry'. Het boek is verscheidene malen her­drukt, ook onder andere titels. Van groter belang nog was de 'Grete Herball', door Peter Treveris in Londen in 1526 en 1529 gedrukt. Het was een vertaling van een Frans werk dat was ge­baseerd op een middeleeuws geschrift. In de lage landen leverde Jacob de Costere, omstreeks 1220 te Houtave ge­boren en onder de auteursnaam Jacob van Maerlant bekend als schrijver van 'Der Naturen Bloeme', een legendari­sche bijdrage: een berijmde vertaling van 'De Naturis Rerum', geschreven door Thomas Brabantinus of Thomas de Cantimpré.

De boeken van drie zestiende-eeuwse Duitse geneesheren (Brunfels, Bock en Fuchs) en de na­tuuronderzoeker Cordus, zijn ook nu nog het bestuderen waard. De houtsne­den in 'De Historia Stirpium' (1542) van Fuchs zouden in een modern boek niet misstaan.

In 1533 verscheen 'Stirpium Historia' (Geschiedenis van de kruiden), geschre­ven door Dodonaeus, die eigenlijk Rem-bert Doedesz (of Dodoens) Joenckema heette. Hij werd in 1515 in Mechelen ge­boren, maar was van Friese familie. Hij was bevriend met Carolus Clusius, de beheerder van de Leidse universi-teitstuin. In 1555 verscheen zijn 'Cruy-deboeck' dat door de vermaarde druk­ker Plantij n in Antwerpen werd ge­drukt. Clusius vertaalde 'Stirpium Historia' in het Frans en in 1578 ver­scheen het in het Engels onder de titel 'A Newe Herball'. Tegen het midden van de zestiende eeuw begon men met de aanleg van botanische tuinen bij univer­siteiten.

Kruideniers waren al sinds de 14de eeuw artsenijkruiden gaan verbouwen; ze ver­kochten ze in drogisterij of apotheek. Ook geneeskundigen ('barbiers-chirur-gijnen') legden kruidentuinen aan. Der­gelijke kruidentuinen hebben zeer veel bijgedragen tot de ontwikkeling van de plantkunde en de kruiden wetenschap. In 1557 verscheen 'A hundred points of good husbandry' van Thomas Tusser, dat hij zestien jaar later liet volgen door 'Five hundred points of good husban­dry, united to as many of good huswifery'.

Het eerste bestond uit 100, het laatste uit 500 kwatrijnen (vier regelige gedichten). Alles op en om de boerderij werd door Tusser behandeld, met speci­ale aandacht voor de kruiden. In een af­zonderlijk vers beschreef hij de kruiden die voor de gezondheid onmisbaar zijn. De arts, plantkundige en theoloog Willi­am Turner, die onder andere in Neder­land planten bestudeerde, schreef een driedelig kruidenboek, kortweg 'Her­ball' getiteld. Turner wordt, tevens de stichter van de Kew Gardens in Londen, de vader van de Engelse plantkunde ge­noemd. In 1597 verscheen een 'HerbalF van de hand van John Gerard. Aan een onvoltooide vertaling van het 'Cruyde-boeck' van Dononaeus voegde hij eigen ervaringen met kruiden toe.

Nicholas Culpeper schreef de 'Complete Herball' (Volledig Kruidenboek). Hij vertaalde een in het Latijn gesteld handboek voor de bereiding van geneesmiddelen in het Engels en stelde een boek samen over de arme bevolking.

Vermeldenswaard is ook de vertaling van 'Abbildungen der Arzney-Gewachsen' ('Afbeeldingen der Artsenij-Gewassen met derzelver Neder-Duitsche en Latijnsche beschrijvingen'). Als auteurs worden Oskamp Houttuyn en Krauss genoemd. In 1794 werd aan het eerste deel begonnen; zes jaar later was het werk compleet. Tenslotte een boek dat in 1901 in Kerk-rade verscheen en dat in 1948 (!) een her­druk beleefde: 'Troost der Zieken', eene verhandeling over ongeveer 200 be­proefde geneeskundige planten, over wateraanwendigen, huismiddelen en ziekten'. (lees ook: Kruiden door de eeuwen heen)




Sitemap

Gouden tips wedstrijd Groei & Bloei magazine 25/03/2016

Irma Tap is de winnares van de ACD Prestige Piccolo kas!

Kook volgens de 80/20 regel! 18/06/2014

Een sterrenchef uit Nederland, Niven Kunz, is fervent gebruiker van groenten in zijn gerechten. Dat doet hij al sinds hij zijn ster kreeg, 10 jaar geleden.

ACD kassen: Kas, tuinkas, kweekkas, tunnelkas